Archiv für November 2010

EDIFICIOS DESAPARECIDOS: CINEMA ?CUATRO CAMINOS? (Un cine de barrio)

Dienstag, 30. November 2010

Este artigo foi publicado polo arquitecto Miguel Silva Suárez no boletín da asociación de xullo de 2002.

Estaba situado nun soar que facía esquina ás rúas de Concepción Arenal e a Avenida del General Sanjurjo (entón Avenida de García Prieto) e exactamente onde na actualidade radícase o edificio de vivendas e a sucursal do BBVA na súa planta baixa (e que a fins da década dos anos corenta fora construido para o entón próspero Banco de La Coruña).
Este salón cinematográfico foi proxectado polo entón arquitecto municipal Pedro Mariño y Ortega, levando dito proxecto arquitectónico a data do 31 de decembro de 1928. O arquitecto Pedro Mariño coa súa familia O promotor Ignacio Pardo e as obras executáronse durante os anos 1929 e 1930.
Na ?Memoria Explicativa? do proxecto descríbese a localización da futura sala de cine, que habería de se radicar ?en el solar que hace esquina dando frente a las calles de Concepción Arenal y García Prieto?, (esta última rúa pasou a denominarse como Avenida del General Sanjurjo no transcurso do período en que tivo lugar a guerra civil española e esperamos que nun futuro cercando poda mudar novamente o seu nome). Segundo explicaba tamén o sinalado documento do proxecto, dita localización reunía excelentes condicións xa que dos 73,30 metros que medía o perímetro do soar, 34,30 metros daban fronte ás dúas vías públicas anteriormente citadas.
Presenta interese o seguinte parágrafo que de seguido se transcribe: ?El objeto primordial ya que no único o exclusivo de la obra es el de dedicarlo a dar en ella sesiones cinematográficas en las debidas condiciones de seguridad para el público que cada vez en mayor número accede a presenciar estas funciones, atraido no solamente por el interés que despiertan en su ánimo los asuntos que van a ser representados en la pantalla, sino por la exactitud con que son proyectados debido a la perfección de nuevos y constantemente mejorados métodos aplicados a la obtención de las películas en las que, como es sabido, se llegan a obtener resultados realmente maravillosos sin poderse sospechar cual será su limite en el porvenir?.
Fachada principal Non cabe dúbida que este parágrafo constitúe un verdadeiro acto de fe e esperanza por parte do arquitecto proxectista ?a parte de amosar a súa afección e admiración pola sétima arte- no constante progreso da técnica e da industria cinematográfica, se temos en conta que a maneira de exemplo dos próximos avances, o cine sonoro non chegaría á Coruña ata o día 26 de xuño de 1930, cando se estreou no Teatro Rosalía de Castro a película rusa ?sonora e cantada? titulada ?Troika?, é dicir, ata un ano e medio máis tarde da data na que redactaba a súa ?Memoria Explicativa? do proxecto.
O edificio tiña unha planta soto que destinábase a almacén ou depósito de efectos compatible co uso da industria cinematográfica á que se destinaría o edificio e a sala, a que tiña ademais un andar con asentos de preferencia ou anfiteatro, bancada para entrada xeral.
Construtivamente describíase que o pavimento do soto sería de encachado hidráulico revestido de cemento, a cimentación de mampostería semihidráulica o de mampostería de pedra común as paredes medianeiras coas fincas colindantes. Nos pisos, escaleiras e gradería empregaríase o formigón armado, asi como unhas pilastras que se dispuñan en planta, reenchéndose con formigón en masa os espazos intermedios entre éstas. A cuberta sería mixta con armaduras de ferro, madeira e uralita acanalada.
O soto era un local libre en todo o seu espazo, é dicir, sen distribución de tabiquería interior e a súa entrada levábase a cabo pola parte extrema ou máis baixa da rúa de Concepción Arenal e en canto á planta baixa, a entrada principal á sala situábase na Avenida de García Prieto (hoxe do General Sanjurjo), e daba ingreso a un vestíbulo de 25,10 metros cadrados de superficie limitado ó fronte por un tabicón de formigón ou masa no que abríanse as dúas portas de entrada á sala. A ambos lados da porta de acceso arrincaban as escaleiras que conducían ás localidades altas, utilizándose en parte o espazo existente baixo estas escaleiras; o da esquerda para despacho de billetes e o da dereita para roupeiro, tendo un e outro locais a súa entrada pola que comunicaba coa escaleira a rúa de Concepción Arenal e a outra que daba paso aos retretes, dotados de ventilación natural directa a través dun patio descuberto ao que tiñan vistas.
A planta alta tería sobre o vestíbulo e parte das escaleiras de acceso un salón de 20,70 metros cadrados.
Inmediatamente logo das portas de entrada comezarían as fileiras de asentos do antiteatro cun vó medio nas súas partes laterais que sería de 2,40 metros, chegando na súa parte central a acadar a liña da oitava fileira de butacas, seguirían máis adiante seis fileiras de bancadas destinadas a entrada xeral, ás que darían servizo dúas escaleiras laterais, abríndose no centro destas localidades un patio aos retretes e que a súa vez comunicaba coa escaleira que conducía á rúa de Concepción Arenal.
Na planta baixa colocábanse dous tramos de 15 fileiras de butacas cada unha, das que as sete primeiras serían de 9 asentos por tramo e as oito restantes de 10 asentos, o que daría un total de 286 asentos neste andar.
Plano da planta baixa Na parte alta colocaríanse 36 asentos de anfiteatro divididos en tres tramos de sete asentos os laterais e de vintedous o central, discurrindo un corredor de 1,40 metros por detrás destas localidades, corredor de 1,40 metros por detrás destas localidades, corredor que as separaría das bancadas de entrada xeral que tería 143 asentos, polo que o local contaba, en resumo, cun aforo global de 465 espectadores, distribuídos en 286 na planta baixa e 179 na planta alta (resulta evidente que non era un ?minicine? como os que están en uso na actualidade).
Quizais interese chamar a atención verbo de que nas plantas do Proxecto non se reflicten unhas mínimas condicións para representacións teatrais, musicais ou de variedades ?en vivo? que se ofreceron neste cine, ben como funcións completas ou ben como ?fin de festa? ao remate das proxeccións, que de feito, tiveron lugar de xeito ocasional, testemuñadas estas actuacións pola súa publicidade nos xornais locais, o que sinala que ditas representacións deberon de realizarse nunhas condicións moi precarias, ao carecer a sala de camerinos, escenario elevado sobre o nivel xeral, etc.
As fachadas representadas nos alzados do Proxecto nun debuxo moi elaborado e de grande precisión, amosan as características compositivas e estilísticas do edificio.
A fachada principal estaba situada na Avenida de García Prieto e a súa composición horizontal formaba un basamento de pedra granítica en superficie, cun zócalo e cinco ringleiras superiores que chegaban xustamente ata a liña horizontal definida polo empotramento da marquesiña de 8,10 metros de lonxitude e 1,90 metros de vó que protexía a entrada que estaba elevada dúas alturas con respecto ao nivel da beirarrúa. Na parte superior desta entrada se dispuña un grande ventanal central cun falso balcón diante rematado por unhas liñas semicirculares peraltadas e concéntricas e orlado polo letreiro ?Cinema Cuatro Caminos?, e en ambos lados uns ocos de proporción acusadamente vertical que acentuaban o sentido ascendente que proporcionaban á fachada, os dous corpos laterais que a xeito de falsas torretas flanquean os grandes ocos centrais da planta baixa e da vidrieira na planta alta. O remate da fachada lévase a cabo nos corpos laterais por un entablamento rematado por unhas cubertas a xeito de cúpulas moi rebaixadas, e no corpo central por un elemento de maior altura que as torretas laterais rematado tamén por unha falsa cúpula semiesférica baixo a que a liña das cornixas dos corpos laterais se curva ata rematar en dúas volutas que se enroscan nas proximidades do eixo central que ordena a composición e entre as que se dispón a prevista data de terminación do edificio ?1929? (logo se verá que no se inaugurou ata a segunda metade de anos seguinte: 1930).
En resumo, tratábase dunha composición de fachada realizada de conformidade ás máis estrictas regras da simetría mediante dous corpos laterais idénticos, -malia corresponder o esquerdo á esquina coa rúa de Concepción Arenal o de dereito a unha medianeira-, que flanquean o central que se ergue a maior altura que aqueles, acusando a verticalidade destes corpos estreitos mediante os vans da planta alta e as falsas ventás do piso baixo e dando, en troques, unha proporción dimensional máis equilibrada ao corpo central de acceso ao edificio, presidido pola grande vidrieira do vestíbulo correspondente ao anfiteatro.
Estilísticamente o edificio pode considerarse un exemplar bastante característico da corrente ecléctica ?con todas as dificultades que a definición dunha tendencia tan ambigua leva consigo-, pois nel aparecían xunto a motivos decorativos e compositivos dun marcado carácter modernista outros de inspiración máis académica con temas do repertorio clásico, o que da ao edificio o seu característico aspecto de ?mestura de estilos, dende logo reinterpretados polo proxectista que lle confiren a apariencia exterior que permitiría encadralo na tendencia ecléctica.
Pódese dicir que o tratamento da envolvente exterior do edificio non é propiamente o que debería corresponder a súa ubicación nun soar de esquina, xa que no posúe chafrán recto ou curvado, nin corpo de enlace entre ambos aliñeamentos que forman un ángulo obtuso, se non que o novo cinema proxectado se compón exteriormente mediante dous planos ou superficies prácticamente independientes e autónomos, somentes en conexión entre sí polo corpo lateral esquerdo da fachada principal, pero que dende a Avenida é exactamente igual ao seu simétrico da dereita, o que favorecía unha interpretación inmediata e lóxica dun inmoble cunha fachada principal e dous laterais de idéntica composición, sendo así que isto non ocurriría, xa que a da dereita era unha medianeira cega colindante co edificio contiguo.
De todo o dito antes pódese concluir que o cerramento ten, pois, en realidade unha fasquía moi escenográfica e teatral; unha pantalla, en resumo, que proxecta unha imaxe externa dun espazo interior, por outra parte moi acorde coa finalidade e uso ao que estaba destinado o novo salón de cinematógrafo.
Plano da segunda planta Algún autor considera que a fachada principal adoptaba unha imaxe cerrada aos primeiros aparellos de radio, segundo difundiu a empresa de exhibición cinematográfica ?Odeón? por toda Europa, e que foi seguido polas salas durante as anos vinte, tratando de dar a aqueles novos locais un tratamento arquitectónico diferenciador e moderno que de xeito curioso levou a unha aproximación interesada ao invento da época: a radio.
O contorno do edificio experimentou unha radical transformación urbana logo da desaparición do cine no ano 1948. Así tivo lugar o derrubamento da cuadra, un bloque de vellas casas que ocupaban o lugar que hoxe en día é a praza presidida pola fonte circular, a substitución da Fundición de Wonenburger polos xardíns de San Pedro de Mezonzo e a construción da dita igrexa, a densificación da cuadra que ocupou a Fábrica de Cervexas con torres de vivenda de considerable altura que substituiron a edificios dunha soa planta e a zona verde que estaba xunto a elas, a construción de edificios residenciais en altura tamén singular na Costa da Palloza (a chamada ?Torre Esmeralda?) e na rúa de Concepción Arenal, etc.
Naquel tempo, se embargo a rúa de Concepción Arenal estaba recén aberta na súa totalidade e en proceso de urbanización, ocupada nos soares da marxe na que estaba situado o cine ?onde logo estivo o edificio do diario ?La Voz de Galicia?- por edificios destinados a almacéns relacionados coas actividades portuarias e pesqueiras, de xeito principal, a meirande parte deles de planta baixa ou de dous andares como máximo e algúns de notable fasquía arquitectónica dentro da correntes estilística do Modernismo, estando o outro borde da rúa ocupado pola Fábrica de Cervexas propiedade do Sr. Rivera. A zona de Catro Camiños constituía ademais un importante nó do sistema de transporte público coruñés, tanto urbano coma interurbano, coas liñas de tranvías que chegaban ata a praza, seguían ata Monelos ou ían cara á vila de Sada, respectivamente, e que tiñas as súas paradas nas inmediacións do cine.
Tamén a entón Avenida de García Prieto estaba sendo obxecto de novas construcións co levantamento en ámbalas dúas marxes de numerosos edificios de vivendas, e nas inmediacións da zona, no ano 1930, levábanse a cabo as obras de construción da escalinata da Palloza e o 20 de xullo de 1930 remataban os traballos do enlace entre a avenida de Fernández Latorre e a rúa de Castiñeiros mediante outra escalinata, aínda a falta da realización dos evacuadoiros alí proxectados.
O cine ?Cuatro Caminos? ademais de ser o primeiro cine coruñés do período sonoro, a súa situación lle outorgaba outras dúas calidades de interese directamente derivadas da súa posición; a primeira e máis inmediata o establecemento, nun soar en esquina que tamén caracterizaría ás máis relevantes construcións dos edificios para uso exclusivamente cinematográfico, sobre todo na década que comezou a partir do ano da inauguración do local que estuda (1930) e aínda máis na seguinte que corresponde aos anos 40, tanto en Galicia coma nas máis importantes cidades españolas.
Fachada lateral A outra calidade a salientar era o seu carácter de ?cine de barrio?, máis dun barrio o bastante próximo ao centro urbano, para que a instalación dun ?teatro-cine si bien sencillo, pudiese competir con cualquiera otro del centro de la ciudad? (diario ?La Voz de Galicia?, xoves 1º de xaneiro de 1931). Con respecto a esta situación, a idea da súa implantación na mesma supón o propósito e o interese de levar o espectáculo cinematográfico por parte dos exhibidores locais a áreas ata entón consideradas periféricas, co obxecto de achegalo ás clases sociais de menor capacidade de consumo, con variados programas e numerosas funcións que permitían prezos moi baixos ao alcance da súa potencial clientela, comezando así unha época que acadaría a súa difusión e apoxeo logo da Guerra Civil, no cuarto de século seguinte á mesma, entre os anos 40 e a metade da década dos 60, ata a crise provocada pola popularización da televisión e a aparición de novas formas de ocio. A este respecto hai que sinalar que con anterioridade ao cine ?Cuatro Caminos? funcionaba xa o ?Ideal Cinema?, propiedade da empresa Antonio Ledo, denominada publicitariamente ?Palacio del Cine? en A Gaiteira, se ben naturalmente a súa radicación era moito máis periférica que a do que nos ocupa e as películas que no ano 1930 nel se proxectaban eran aínda mudas ou ?silentes?, sistema que xa fora superado a prol da nova técnica do cine sonoro implantada de xeito progresivo na maioría dos cines do centro da cidade e tamén no que é obxecto deste traballo, que comezou as súas funcións o 13 de setembro de 1930. Tres meses e medio máis tarde ?o 3 de xaneiro de 1931-, inauguración doutro cine de barrio: o Salón España, no ?corazón del simpático barrio de Santa Lucía?, apertura que se fixo con ?Gran Baile amenizado por una formidable Orquesta Americana Jazz Band? (La Voz de Galicia, sábado 3 de xaneiro de 1931), un día máis tarde estrea dun sonado cine situado en pleno centro da Coruña ?na rúa Real número 94- o ?Savoy? que foi cualificado como ?o cine sonoro mais luxoso de España?, promovido polo empresario Emilio Rey e obra dos arquitectos Sres. Tenreiro Rodríguez e Estellés Estellés e construido polo avó paterno de que esto escribe, ?o reputado maestro de obras D. Francisco Silva? (La Voz de Galicia, venres 2 de xaneiro de 1931, páxina 2ª: a toda plana).
En canto á inauguración e funcionamento do cine ?Cuatro Caminos? damos conta do que a seguir se expón.
O sábado, 13 de setembro de 1930, inaugurouse o novo edificio, acto que foi reseñado polo diario ?El Ideal Gallego? ao día seguinte do seguinte teor: ?UNA INAUGURACIÓN. El Cinema Cuatro Caminos. Como estaba anunciado, se celebró ayer la inauguración de un nuevo local destinado a espectáculos, especialmente a la explotación cinematográfica que lleva por nombre Cinema Cuatro Caminos.
Hacía falta realmente en el populoso barrio, un edificio que como el del Cinema Cuatro Caminos es de moderna factura, de construcción sólida y exclusivamente dedicado al fin expuesto. Cuenta con toda clase de comodidades, si que haya sido olvidado el más ligero detalle, y en todas las localidades del nuevo salón, puede apreciarse la amplitud, comodidad e higiene, además de las facilidades con el que público puede contar para evacuar el local en caso de peligro, cosa poco probable dadas las condiciones inmejorables en que esta instalado. A las siete y media de la tarde fue la función inaugural, a la que concurrieron muchas personas galantemente invitadas, a a las diez y media, la pública, viéndose el salón abarrotado. Nuestro parabienes a nuestro buen amigo D. Luis López, emprendedor convecino, propietario del nuevo Cinema, al que deseamos todo género de properidades y éxitos, como merece?.
O programa co que se inaugurou o novo cine ven reflectido na publicidade do periódico local ?El Orzán?, do domingo, 14 de setembro de 1930, como segue: ?CINEMA CUATRO CAMINOS?. Empresa López. Hoy domingo 14, hoy. A las 5 y ½, 7 y ½ y 10 y ½ noche (sic) ¡¡GRANDIOSO ÉXITO!! de la estupenda película (en seis partes) ?EL ZAREWICH?.
Completa el programa una graciosa cinta cómica en dos partes. A las 3 y media GRAN SESIÓN INFANTIL, la interesante película de cinco partes, titulada ?Defendiendo sus derechos?. MAÑANA LUNES, la formidable producción en siete partes ?LEY DE MARINO?
Este xornal (El Orzán) reseñou así o acto da inauguración: TITULAR: ?El Cinema Cuatro Caminos. Ayer se inauguró este elegante cinema, instalado en un bello edificio construido especialmente para tal fin en la Avenida de García Prieto. La sala es muy hermosa y capaz y consta de dos plantas, ambas de gran amplitud. El ?Cuatro Caminos? exhibe además producciones muy interesantes, lo cual unido a lo populosa e importante de la barriada en que está emplazado, permite asegurar muy lucidos ingresos a su inteligente propietario?.
Imaxe do cinema cara ao ano 1935 O xornal coruñés ?El Noroeste? di o seguinte na primeira páxina do domingo, 14 de setembro de 1930: ?El Cinema Cuatro Caminos. Ayer abrió sus puertas al público un nuevo cinematógrafo situado en una de las barriadas más populares de nuestra ciudad. El Cinema Cuatro Caminos reúne lo mismo en su traza exterior que en sus instalaciones interiores, todas las condiciones exigibles para un local de esta clase. En las funciones de inauguración celebrada ayer por la tarde y por la noche, el Cinema registró los llenos absolutos. Al frente de la empresa explotadora del Cinema Cuatro Caminos, se halla D. Luis López, un hombre joven, inteligente y trabajador, merecedor de que el éxito le acompañe en su labor. Así se lo deseamos sinceramente?.
Tamén na primeira páxina se insire a seguinte nova: ?CINEMA CUATRO CAMINOS. Según damos cuenta en otro lugar de este número, se inauguró ayer al público este magnífico salón con el mas lisonjero éxito. Se puso en escena (sic) la soberbia producción ?El Zarevich? de argumento muy interesante e interpretación admirable. Destaca en el principal papel el conocido actor ruso Iván Petrovich?.
E para rematar as reseñas periodísticas da estrea, no diario ?La Voz de Galicia? do mesmo día 14 de setembro incluése a seguinte breve crónica da inauguración: ?DE ESPECTÁCULOS. Se inauguró ayer con mucha animación y concurrencia el ?Cinematógrafo de los Cuatro Caminos?, un amplio, claro, ventilado y elegante edificio que responde por ahora a las necesidades de aquellas populosas barriadas. Oportunamente diremos las condiciones de capacidad, higiene, distribución de locales y demás que a nuestro juicio ?quizá también al de la Junta de Espectáculos- reúne la nueva sala de cine y variedades. Muchos éxitos a sus propietarios.?
Como curiosidade para os lectores cinéfilos, de seguido se indican as películas que se proxectaban na Coruña o sábado, 13 de setembro de 1930, no que se inaugurou a nova sala que nos ocupa:
?Salón París, cinematógrafo de moda: superproducción de la casa ARTISTAS ASOCIADOS: ?El Capitán Sorrel?, butaca 0,75 ptas., general 0,30 ptas.; ?Teatro Rosalía Castro: Hoy a las 7 ½ y 10 ¾ (sic) CINE MODO, la grandiosa superproducción nacional, adaptación de la novela de ARMANDO PALACIO VALDÉS. Completará el programa la película cómica de dibujos SONORA: La Batalla en el Corral.?
Nesta sala par ao seguinte día, o domingo 11 de setembro, anunciábase a superproducción nacional ?LOS CLAVELES DE LA VIRGEN interpretada también por Imperio Argentina y además por Vicente Parera?.
No ?Linares Rivas? sito no Cantón Grande, lugar logo ocupado no ano 1940 polo edificio do Cine Avenida, proxectábase entón a película ?La Máscara de Hierro? con Douglas Fairbanks e no ?Salón Novedades? de A Gaiteira: ?Ruperto de Hentzar?, la obra completa e dos jornadas, dos. No ?Salón París? ademais a película citada (?El Capitán Sorrel?), o domingo 14 de setembro había unha sesión infantil con dous films: ?Palomita mensajera? e ?Cada oveja con su pareja?, cos prezos de 0,20 ptas a butaca e xeneral 0,10 ptas.
Seguimos coas actividades do ?Cinema Cuatro Caminos? logo da súa apertura hai que sinalar que menos dun mes da súa inauguración fixéronse nel representacións teatrais, de xeito concreto o xoves, día 2 de outubro de 1930, segundo testemuñaba a publicidade no xornal ?La Voz de Galicia? dese día: ?Cinema Cuatro Caminos?, ?Empresa López?, ?Gran Compañía de Comedias, Dramas y Melodramas de gran espectáculo, dirigida por el primer actor ARTURO CUEVAS. Hoy jueves, 2 de octubre de 1930. A las siete y media y diez y media, DEBUT DE LA COMPAÑÍA, con al grandiosa comedia dramática en tres actos, original del insigne Don Manuel Linares Rivas: ?MAL AÑO DE LOBOS?.
E no día seguinte, o venres, 3 de outubro de 1930, anunciábase unha nova función teatral, era ?la comedia dramática en tres actos, original de J. López Mariño: ¡¡PADRES!!
Este ven confirmar o que se explicaba no ano 1928 na Memoria do Proxecto sobre que ?el objeto primordial, ya que no único o exclusivo de la obra, es el de dedicarlo a dar en ella sesiones cinematográficas…?, pois como queda escrito déronse na sala representacións dramáticas e outras de tipo musical ou de variedades, como consta na publicidade e anuncios nos xornais dos anos sucesivos, ainda que con moitísima menor asiduidade e menos dedicación temporal que a consagrada ás habituais e cotiáns proxeccións cinematográficas. Para rematar diremos que o salón de cine funcionou dende a data da súa apertura e durante un tempo duns 18 anos, ata que en 1948 foi derrubado para construir no soar resultante un edificio para Banco de La Coruña ?entidade financieira máis tarde absorbida polo Banco de Bilbao- no que se instalou unha sucursal urbana na planta baixa, destinándose a uso residencial de vivendas as sete plantas altas. Este edificio existe na actualidade e non sufriu modificacións substantivas no seu exterior, sendo executado seguindo o Proxecto de estilo ?rexionalista, casticista ou neobarroco?, común a fins da década dos anos corenta, e redactado pola firma de arquitectos Tenreiro e Estellés, correndo a súa construción a cargo da empresa de D. Francisco Silva Leira, que tamén se ocupou dos previos traballos de demolición do edificio cinematográfico.